2015-10-11

Аркӧд колльӧдчӧм...

Сёр арын, тӧв пуксьытӧдзыс, овлӧ татшӧм кадколаст. Дыркодь зэрӧм бӧрын кӧдздӧдыштӧ, лун-мӧд лымъялӧ-турӧбалӧ, ёнджык кӧдздӧдӧ. Сэзь войбыднад лӧнь вадъяс да тыяс йизьӧны. Кытчӧдз синмыд судзӧ, еджыдсьыс-еджыд вӧрзьӧдлытӧм лым шебрас. Сӧмын кузь кока си турун сіяс копрасьӧны тӧвтор улын. Гыӧрзьӧмаӧсь.
Зэръясысь туӧм Эжва юӧд кывтӧ наридз – лым сора йи пластъяс… Лӧня помтӧг кывтӧны… Абу тувсовъя ю воссигад, кор рутшки-ратшка гырысь йияс весиг берегӧ кайӧны, жуглӧны ӧта-мӧднысӧ. Мӧдлапӧвса вадор бадьяс да видзвывса кыдзьяс ставнас еджыдӧсь, эзысь гыӧрӧн-бисерӧн дзирдыштавлӧны шонді водзын… Гежӧдик летӧм вурун кодь кымӧрторъяс сӧмын эмыштӧсь, сэтшӧм кельыдлӧз енэжыс!
Вӧр-ваыс дзик виччысьтӧм шензьӧдантор мен козьналіс, кор кылі енэжсьыс клуксӧм шыяс. Тайӧ лунвылӧ лэбисны кык пара юсь. И мыйлакӧ тӧдлытӧг вазисны синъяс…
Кутшӧм жӧ мичлун мукӧддырйи ог казяв...


Колльӧдчӧм…
Меным эськӧ ӧні вына бордъяс!
Юр весьтын дзик – кельӧб, клуксӧм гор…
Юала ме налысь, муртса ордъя,
Колльӧдчӧмным мыйла татшӧм нор?
Вой саридзныд жальӧн бӧрӧ коли,
Тундра му, кӧн лыдтӧм ты да нюр,
Парма шӧрысь медсӧдз визув ёльыс,
Гожӧмыс кӧн коли тыр да бур!
Бордъянас ме овла сӧмын вӧтӧн,
Кӧсйӧм серти некытчӧ он лэб.
Арся тӧлыс... Быттьӧ пытшкӧс сотӧ:
«Тулысӧдзыс жугыльлунтӧ дзеб…»






Тима Вень (В.Т.Чисталев)

2015-ӧд ар… Небӧгъясӧ ылалана, ӧмидза чай кӧра рыт. Ен ув пельӧссянь матын небӧг тыра шкапын мукӧд гижысьяскӧд тшӧтш В.Т.Чисталев (Тима Вень). Ме тшӧкыда лыддьывла сылысь гижӧдъяссӧ.
Помӧсдінса Успенскӧй вичкоса метрическӧй небӧгын пасйӧма, мый октябр 8 лунӧ 1890 воӧ чужӧма детинка. Нимсӧ пуктӧмаӧсь Вениамин. Бать-мамыс Кырнышовскӧй грездысь Тимофей Иванов-Чисталев да законнӧй гӧтырыс Анна Григорьевна. Мамыс Тима Веньлӧн Пожегысь. Кырныша грезд артмӧма сэсь локтӧм йӧзысь, а сідзкӧ, вужйыс Эжва йывса колиплӧн - Пожегса. Дерт, ачыс оліс век Помӧсдінын.
Казьтыштчис олӧма йӧзлӧн висьталӧм. Тима Вень велӧдліс Пожегса школаын. Ӧти детинка урок вылас вӧлӧм шуӧ, тетрадь весьтӧ копыртчӧмӧн, мыйкӧ гижйӧдліг: «Ош гыж да...» А Тима Вень матыстчӧма да шуӧма: «Пиук, кутшӧм нӧ ош гыж, тайӧ ӧд пере».
Шензьыны сӧмын колис, кымын удж Тима Вень бергӧдіс горт улас, сикт сӧветын, да и гижис кымын кывбур да висьт. Вуджӧдіс А.С.Пушкинлысь, М.Горькийлысь висьтъяссӧ, поэмаяс. Кор лӧсьӧдісны Помӧсдінын театр, вуджӧдіс Н.Гогольлысь серамбана гижӧдъяс. Ачыс гижис ныв сетӧм петкӧдчантор, кодӧс позьӧ шуны коми йӧз оласногысь зэв бура кӧлысь петкӧдлӧмӧн, лыдтӧм сьылӧм да бӧрдӧдчӧм.
А со «Поэзия артмӧм» йылысь сьыланкыв лыддя... А муслун йылысь? «Се майбырӧй ті, тувсов войясӧй, шондібанӧй да-й гажа войясӧй…», а мӧд кывбурын «Коді сійӧ, ог висьтав мӧдлы, Сьӧлӧмын видза пыр гусьӧн, мед весиг некод оз тӧдлы…» Татшӧм кывъясыд чибльӧгӧн сӧдз ёльысь горш косьмигӧн кӧдзыд ва юыштӧм кодь.
Ставнас Тима Вень вӧлі ӧнія власьт дор, да и гижӧдъясыс петкӧдлісны тайӧс. Но и «сьӧд воясӧ» комынӧд во помын веськаліс ГУЛАГ изки костӧ. Ачыс, кӧнкӧ, эз гӧгӧрво, мыйысь. Уна гижӧд бырӧдісны. Зэв ёна кедзовтісны Трипан Вась висьт, код вӧлі сэкся кадӧ коми мортӧс веськыда петкӧдлӧм. Колхоз пансигӧн йӧзыс сьӧкыда на эскисны выль ӧтув уджалӧм вылад. 1937 воын Тима Веньӧс пуксьӧдісны дзескыдінӧ. Сэки Коми му вӧлі восьса енэж увса тюрьмаӧн. Пукалысьыс вӧлі Комиын олысьяс дорысь унджык. Эськӧ Тима Веньлы омӧль дзоньвидзалуннас бурдӧдчыны карса больничаын, но лоис пукавны дзескыдінын то карын, то Човйын. Кулӧм йылысь свидететельствоас пасйӧма, мый Чисталеев В.Т. кувсьӧма 13 окт. 1939 воын Сыктывкарын. Помкаыс - порок сердца. Быттьӧ абу дзескыдінас оласног вӧсна, кӧні вӧлі весиг пытайтӧны. Ог тӧд, мый кӧсйисны тӧдмавны.
Деливӧ сыысь, мый олігас эз тӧд, кутшӧм пыдди пуктана мортӧн лыддьӧны ӧні чужанінас и став Коми муас.
Ӧмидза чайӧй кӧдзаліс, рӧмдіс, а со тайӧ тувсовъя кывбурсьыс, ӧні нин вальсысь, шыладыс здукӧн казьтыштчӧ: «Кыдзи бузгӧны тувсов шоръясыс, кыдзи сьылӧны лэбысь пӧткаяс, Чӧла ланьтӧмӧн помтӧг кывзысян, мунан-мунан да, бара сувтыштлан…». «Менам кывъясӧй – тайӧ вир тусьяс…» Гижысьлӧн кывбуръяс абу кыв чукӧр стӧч рифмаясӧн, а мӧвпалана олӧмсӧ да вӧр-васӧ тӧдӧмӧн петкӧдлӧм. Сылысь колӧ велӧдчыны да велӧдчыны. Вӧр-ва тӧдӧмыс да петкӧдлӧмыс сэтшӧм стӧч, а висьтъясыс кывбуръяс кодьӧсь.
Мыйӧн матыс да колана тайӧ гижысьыс меным, кор торйӧдӧ миянӧс пӧшти сё во? Сійӧс пыдди пуктӧмӧн шуӧны Эжва йывса колипӧн, а ме тшӧтш Эжва йывса. Вӧвлі Помӧсдінын, аддзылі чукыль-мукыль Помӧс ютӧ, Эжва кыр йылын зымвидзысь керкасӧ, кӧн оліс Тима Вень. Помӧсдін сикт шӧрын эм пожӧм вӧра парк, кодӧс кольӧдӧмын пайыс и поэтлӧн.
Сёр нин… Ен ув пельӧссянь матын небӧг тыра шкап лӧсьӧдышта. 
Кыдзи кӧть эн гудырт ключ ватӧ, сійӧ бӧр сӧдзас. Сідз жӧ нимыс Тима Веньлӧн коли сӧстӧмӧн!

2015-10-04

Мыйла лоис тадзи?

Ог тӧд, эм абу коми кывйӧн стӧч вуджӧдӧм роч кывъяс кыдзи сӧвесьт да ӧбида...
Комияслӧн XX-ӧд нэмӧдз эз вӧв весиг бур иган. Найӧс вежлісны карнан да рос. Ӧта-мӧдлысь некор нинӧм эз шышкавлыны. Сьӧкыд война кадӧ да тшыг воясӧ нулісны кӧ му вылысь гусьӧн шепъяс, либӧ вартігӧн сапӧг гӧлень костаныс тусь дзеблісны, то унаӧн таысь веськавлісны ГУЛАГ изки костӧ да бӧр гортаныс эз и волыны.
Мый вӧчсьӧ ӧні? Медся вылі тшупӧдас? Кыдз шуласны, битӧг тшыныд оз овлы. Сідзкӧ, мыж туялысьяс да суд вӧчасны коркӧ кывкӧртӧд, и тӧдмалам унатор, кыдзи да мында асалісны тайӧ войтырыс.
Ставсӧ ӧткодявны он вермы. Со И.П.Морозов весиг вӧръясӧ ветліс, аддзысьліс йӧзыскӧд. Яндзим пӧ нывбабаясысь, мый налы лоӧ собавны лым пиын да черӧн швачкыны лунтыръясӧн. Мукӧд веськӧдлысьяс сетісны уна вын да тӧдӧмлун, и мед вӧлі чорыд веркӧса туй районъясын. Вӧчисны уна бур. Ӧні сійӧ жугласьӧ, и дӧзьӧрыс абу.
Тайӧ веськӧдлысьяслы веськодь пенсионеръяс, челядь, вермытӧмъяс. Бур, мый на пӧвстын этша коми овъяса йӧзыс. Мый налы оз тырмы? Лавкаын пӧрысьяс моз быд кӧпейка оз артавны. Кутшӧм кад серти кӧсйис овны сымда часі коллекцияӧн, кытчӧ кӧсйис лэбны аслас самолетӧн, мыйла перепись дырйи асьсӧ гижис комиӧн? Тайӧ ворсӧм али збыль рӧдас эмӧсь комияс? Мыйла озырлун тшыкӧдӧ йӧзӧс… Ӧд чужӧны оз татшӧмъясӧн. Та вылын кӧть мый, но Коми му вылас лоӧ пятно, код бурӧн оз нимӧд миянлысь мунымӧс.