2015-08-22

Туйвывса мӧвпъяс

Клуп-клоп ӧдзӧс, тӧвзьӧ машина… Мӧдӧдча аслам чужанінӧ, Эжва йылӧ. Пуксьӧмсянь нин гӧгӧр коми сёрни. Юркарын и комияс рочмӧны, а менам ичӧтик посёлокын рочьяс коми кывйӧн варовитӧны.  Вӧр-ва мичыс быд пӧраӧ шензьӧдӧ. Мӧдлапӧв вӧрын коръя пуяс вежӧсь на, но регыд кутас веравны, пӧртмасьны гӧрдӧн да вижӧн. 
Ыджыд гижысь Ф.М.Достоевский гижліс «Мичлуныс вермас ставсӧ». Тавося гожӧм ёна бурӧн он шу, весиг со пелысь вылын ӧти тусь абу. А кольӧм во весиг кывбур чужліс – «кӧдзыд бипурӧн» вӧлі йӧрса пелысьӧй. Таво пелысь кайяс гылӧдӧны льӧм тусьяс, но сійӧ налы, буракӧ, абу сьӧлӧм сертиныс, чорыд пытшкӧсатӧ он нёньышт.
«Парма гор» газетъяс видлалышті, литературнӧй лист боксӧ. Зэв нимкодь, мый ышӧдӧны гижны кывбуръяс, висьтъяс газетса уджалысьяс. Лача эм.
Со и телевизорысь кывлан коми кыв вылӧ вуджӧдӧм мультфильмъяс да весиг кино. Ог тӧд, кодлыджык тайӧ колӧ, ӧні ӧд рочтӧ пӧрысьыс и томыс гӧгӧрвоӧ и тӧдӧ. Эськӧ зэв колана…коми кинояс. Казьтыштны позьӧ «Уляшевъяс», «Алӧй лента», «Биа нюр» -  сьӧлӧм вылӧ воанаяс. Быдлаӧ колӧ сьӧм, сыысь дзескыд.
Быттьӧ ичӧтик сӧдз ёльяскӧд позьӧ ӧткодявны гижысь котыръяс районса «Парма гор» да юркарса "Арт" бердын, Эжва йывса колиплӧн чужанінын, Помӧсдінын. И кыдз шоръяс сӧльнитчӧны юӧ, сідз и тан кывбур-висьтъяс озырмӧдӧны коми литература. Ӧнія кадӧ и блогъясын аслас ыджыд позянлуннас позьӧ петкӧдчыны Коми му пасьта. Но видзӧда да, ёна омӧля гижӧны. Абу мӧй некутшӧм шензьӧданатор, бурторыс миян олӧмын? Ёна писькӧсджыкӧсь роч литература радейтысьяс, сайтъясӧ мазі моз сунгысьлан. Колӧкӧ, 60% рочыс Комиын да сійӧн?
Колӧ садьмыны. Но и мед коми шусьӧгӧн оз жӧ лоны гижӧдъяс: «Стружит, пиук, стружит. Батьыд локтас, чернас лӧсьӧдыштас». Гижасьӧмыд абу кийывсӧн, а сьӧлӧмсянь…

Лача век эм. Мед эськӧ ёна оз ляпкав гожся ю моз коми кывным.




2015-08-12

Вунӧдлытӧм вӧвлӧмторйысь висьт

Ва горув кывтӧмыд абу ю паныд катӧмыд. Берегӧ тшукӧмысь веськӧдлышт, дыш кӧ сынны, и олас. 
Пыжын пукалӧны кык вок, Павел да Ӧльӧксан. Найӧ мӧдӧдчӧны кыйсьыны вӧр керкаӧ, колӧкӧ, вежон-мӧд кежлӧ. Поводдяыс мича, шуӧны «баба гожӧмӧн». Сӧмын коръя пуяс вижӧн да гӧрдӧн пӧртмасьӧны берег пӧлӧнса вӧрын.
Ставыс эськӧ бур. Но Рытыввылын грымакылӧ война. Кызвын мужикуловсӧ Тшака грездысь нуисны война вылӧ. На лыдын и кык воклысь батьсӧ да ыджыд вокъяссӧ.
Павел да Ӧльӧксан чайтӧны, мый найӧ ӧдйӧ вермасны немечтӧ. Со Евсей вокыслӧн кулакъясыс меж юр ыдждаӧсь.
«Фашисттӧ пищальтӧг вермас», - вокыслы ли кытчӧкӧ сынӧдас горӧдіс Ӧльӧксан, пыжыс лайкмунлі.
«А найӧ век абуӧсь», - ышлолаліс Павел.
Турун пуктан кад коли, нянь идралӧм мунӧ, а найӧ век абуӧсь…Войналӧн помыс оз тыдав.
«Кывтны колӧ дас сайӧ верст», - пелыснас тёльскӧдчигмоз, пӧсялӧма, Павел видзӧдліс Ӧльӧксанлань.
Зэв на быттьӧ и мудзтӧм дзоляджык вокыс содтіс: «Подӧн на сизим кымын верст вӧр-керкаӧдз». 
Вӧр-керка сулалӧ ичӧт ю бокын. Сиаласны лэч туйнысӧ, вӧчасны пес ур кыйигкежлӧ. Кыйыштасны, шедас кӧ, чери. Арнад комъяс йиръясӧ чукӧртчӧны. Вӧр керкаад рытыс кузьджык. Кык вок мойдчӧны, школа велӧдчӧм казьтывлӧны - сёрӧнджык, но быть сэтчӧ мунасны. Варов Ӧльӧксан, кодлы дас кык арӧс, ӧтарӧ юасьӧ ар кыкӧн ыджыдджык Павеллысь ӧти да мӧдтор йылысь. Сійӧ, дерт, тӧлкӧн ачыс оз тӧд, но мыйкӧ окотапырысь вочавидзӧ.  Мамныс да бабыс ёна бокӧ мунны оз вӧлі лэдзны, но дзайгӧм бӧрся лэдзинсы. Сьӧла-черитӧ кӧ вайыштасны, век нин водзӧ. И пищаль сьӧрсьыныс эм. Гоз-мӧд сьӧла кыйисны нин. Этша пуля-порок эмышт.
И тайӧ рытӧ мӧдісны зарядитны патронъяс. Пистоныс ёсьӧ веськаліс, то ли мӧдторйысь, патроныс дрӧбнас лыйис да веськаліс… мӧдар пызан бокас пукалысьлы, Ӧльӧксанлы. Матысянь дрӧбйыд пуля моз мунӧ. Детина киргыштіс... Лӧнис. 
Павел гӧгӧрвоис да повзьӧмӧн чепӧсйис ӧтпӧлсӧн ывла вылӧ. Мӧдіс котӧртны ордымӧд думсьыс гортас. Усьӧ-чеччӧ, бӧрдӧ, «бать-мам отсалӧй» вомгорулас ӧдва кылыштӧ. Батьыс некыдз нин оз отсав, сійӧ куйлӧ роч му вылын танкӧн тальыштӧм, ляпкыдика няйтнас тыртӧм, Евсей вокыс госпитальын пидзӧссьыс вылӧ вундӧм кокӧн. Мӧд вокыс Антон уси жӧ тайӧ изки кодь ставсӧ чирсысь войнаас. Война быттьӧ ыджыд пуртӧн шӧрыштіс став семьясӧ, быд керкаын шог. 
Павел воӧдчис гортас, но торксьӧм вежӧрӧн нин олыштіс во-мӧд.
А коръя пуяс сэтшӧмӧсь жӧ, вижӧн да гӧрдӧн пӧртмасьӧны берег пӧлӧнса вӧрын. Юыс кывтӧ, кыдз и уна во сайын.




2015-08-10

Вӧвлӧмтор (висьт)


Важӧнкодь нин тайӧ вӧлі, да весиг восӧ вермасны сорлавны и дядьӧыслысь нимсӧ вежны, кодкӧд татшӧмторыс вӧлӧма. Но тӧдса, мый вӧлі моз тӧлысьын, важ коми йӧз серти, Илля лун бӧрын. Водзын мотора пыжъясыд вӧліны зэв на гежӧдӧсь. Гырысь сиктъясысь Эжва горувса грездъясӧ сёян-юантӧ, шылльӧ-мылльӧтӧ кылӧдлісны пелыса пыжӧн.
Лун-мӧд Илля лун пасйӧм бӧрын Гриша Петыр сӧвтіс пыжас сельпо складысь водка ящикъяс да мӧдіс кывтны Эжва кузя гортас, Куръя грездӧ. Ӧтнас Енмыс тӧдӧ, унмовсьліс ли Петыр пыж бӧжас, а колӧкӧ топляк вылӧ пыжнас кайис, ӧд гыяс тайӧ лунӧ эз вӧвны, да колӧ жӧ лоны… Пыжыс путкыльтчис ю шӧрӧ. Бузі-базі паськӧмнас Петыр вӧйлас-петавлас, курасяс береглань. Шуд вылӧ ляпкыдӧдзыс воис, сэсся бауӧн нин кавшасис турун пӧвстӧд косінӧ. Синваыд доршасяс, аддзылісны кӧ ӧні Петырӧс - тірӧм босьтӧма, ывлаыс абу нин сэтшӧм жар, ва паськӧма, а воштӧмыс мый ыджда, воштӧмыс!
Бур йӧзыд вӧльнӧй светад унджык лёкъяссьыс. Тшака сиктысь тӧдсаяс Мирон да Кӧсьта Иван вӧлӧм катӧны «Стрела» мотора пыжӧн гортланьыс турун пуктанінсянь, кутӧмаӧсь пыжтӧ, берегас кыскӧмӧн бергӧдӧмаӧсь да домалӧмӧн кыскӧны. Петырӧс аддзӧм бӧрын сувтісны сы дорӧ.
- Купайтчыны кӧсйин? – Мирон серам сорӧн шыӧдчис Петыр дорӧ, но мортсӧ аддзӧм бӧрын дзебис нюмсӧ.
Мужичӧйяс ставсӧ тӧдмалӧм бӧрын ӧзтісны бипур, код дорын косьтысьыштіс вӧйлӧм Петыр. Бурпӧт куимӧн сунласисны пӧрӧминас. Косьтысисны. Бара сунласисны. Да ӧд уна штоп лэптісны. Петыр весиг ловзьыштіс, а рытланьыс бипур дорад весиг сьывны горӧдлісны «Еджыд паруса тай юӧд кывтӧ…», но кывъяс тӧдтӧгыд да глас торкалӧм бӧрын лӧнисны, а сэсся ном дӧраӧн чужӧмъяс вевттьӧмӧн жуйгӧдчисны. Бура ли лёка ли, мудз бӧрын узьыштісны. Пажынӧдз на бур йӧз Петыр сорӧн сунласисны, а сэсся разӧдчисны. Петыр кывтіс гортас, а тшакасиктсаяс гортланьыс катісны.
Сиктад гусьӧн сӧмын шыр олӧ. Тӧдмалісны сиктсаяс пыж пӧрӧмтӧ, местасӧ, сэсся пансис водзӧ кутшӧмкӧ гӧгӧрвотӧмтор.
Унаӧн мӧдісны сувтлыны сэтчӧ да суналӧмӧн корсьны сулея. Сунлалӧны пӧрысьяс, корсьысьӧны-й томъяс.  Вотчыны кывтысь пыжаясысь йӧз, коді серамӧн, коді сьӧласьӧмӧн, видзӧдісны тайӧ спектак вылас. Том йӧз пӧвстысь ёна варччисны уналы нин тӧдса местаӧ Ӧгаш Мите, Истан Кольӧ да Микол Ӧньӧ, кодъяслӧн водзӧ тасянь и олӧмныс вежсьыштіс. Ӧгаш Мите та бӧрся сёр арӧдз кутіс купайтчыны Эжваад, а ва вежӧдігӧн медводзӧн йӧрданӧ чеччыштӧ, пернапассӧ сэн нин чӧвтӧ, «морж» дай сӧмын. Микол Ӧньӧ водолазӧ велӧдчис, а отпускас пӧ дайвингӧн ва улас уялӧ, вӧйӧм карабъяс лэптыны отсалӧ.
Эзджык мойви Истан Колялы, суналӧмыд абу лӧсялӧма, дась гожӧмын гынсапӧгӧн да пасьӧн ветлыны. Кӧдзыд васӧ на аддзӧ, а ныр улыс вазьӧ нин. Сунласян берегсӧ арӧдзыс лойисны сэтшӧма, воськов сё ӧтарӧ да мӧдарӧ, кӧть футбольнӧй поле вӧч. Тадзи эз лойны весиг мусир корсьысь экспедицияса, кӧть взрывайтӧмӧн вель кузя Эжва пӧлӧн лэччисны. Наридз петігӧн ставыс лӧнис.

Куим друг паныдасьлӧны на, серам сорӧн казьтывлӧны сійӧ лунъяссӧ. А Истан Кольӧ ёна думыштчӧмӧн юасьлӧ: «Кыдзи-мый тышкасьны юӧмкӧд, некод оз тӧд?»