2014-12-15

Самӧвар

 (Дженьыдик висьтъясысь юкӧн)

Мортыдлӧн кӧ нэмыс кузь, овлӧ сыкӧд уна тешкодьтор, бурыс и лёкыс. Весиг пӧрыськӧд, коді ёна нин вежӧра, овлӧны виччысьтӧмторъяс. Ставыс, позьӧ шуны, пансис тувсов ваӧн ойдӧм видз вылӧ из шом тыра баржа сибдӧмсянь. Ю чинӧм бӧрын сиктсалы ковмис ректыны баржасӧ да машинаясӧн разӧдны места вылӧ. Лёк туй понда киськасис из шомыд туйяс пӧлӧн, да Варлам дядь ведра тыр чукӧртліс, пос улас пыртіс дай вунӧдіс сэтчӧ. Гажаягын водзынтӧ ёна пасйывлiсны кык ен праздник - тӧвся «Опонасей» да гожся «Трӧича». Синмыд вераліс гожся лунӧ нывбаба чышъян-платтьӧ рӧмъясысь. Рытладорыс ӧтар-мӧдарын кывлісны гудӧк шыяс, мир туй кузя сьылігтырйи ветлісны ныла-зонмаыс. Сёр рытӧдз котралісны зонпосни, ӧні тай гажыс ваймис-а.
Праздникъяс дырйи олӧма нывбабаяс тшӧкыда чукӧртчывлісны Варламъясӧ, гашкӧ, сы вӧсна, мый гудӧкасис мортыс. «Лӧсьыда ворсӧ, - донъявлісны йӧзыс. Варлам гозъялы лӧсьыд жӧ сьӧлӧм выланыс, кӧть и оз ышнясьны. Варлам рӧдын гудӧкӧн ворслісны унаӧн: и батьыс, и пӧльыс. Челядьыс, Максим да Иван, весиг баянӧн кужӧны, гудӧкнад эськӧ сизим арӧссянь нин ворсӧны да.
Трӧича лунӧ бара кӧсйисны рӧдвужыс, тӧдсаясыс и Марьялӧн пӧдругаясыс пыравлыны. Асывнас Варлам ветельсӧ кыйны ветліс да сёрмыштіс. Гӧтырыс, дерт, пӧжасьӧма, пусьӧма. Курыд зелльӧ да морс ведра, тӧдӧ Варлам, мӧдар керкаын, а йӧз чукӧрмытӧдз коліс пузьӧдны самӧвар.
Праздникъяс дырйи, да и весь лунъясӧ, комилы самӧварыд пывсян бӧрын мӧд местаын кӧ-а. Пызан вылӧ лэптасны, да керка пытшкыд югдӧ. Варламлӧн да Варук чойыслӧн, казьтылӧ ичӧтдырсӧ да, пызан сайын тшай юӧм ӧтлаын эз артмывлы. Варук вӧлі вӧчасьӧ чужӧмнас самӧварас рӧмпӧштанӧ моз. Чоя-вока пыльсъялӧны та вылӧ, да и самӧварыд лёка морттӧ петкӧдлӧ: пельясныс кӧвдум кодьӧсь, ныръясныс картупель модааӧсь. Батьныс, Ӧлексей Иван, ӧтдортӧ найӧс пызан сайысь, мед лӧньджыка пӧ олінныд дай! Бӧрти кӧдзалӧм тшайсӧ нин чоя-вока юлісны. 
Самӧварӧ би чӧвтӧм бӧрын пузьӧм-ӧддзӧдӧм могысь Варлам содтіс из шомтӧ. Кыкысьӧн на лӧдіс да дӧвӧль пуксис шпуткыны. Иван другыс орччӧн куньтырасьӧ, пиньтӧм вомсьыс каллянсӧ оз лэдзлы. Тасянь и пансис тешыс... Ӧнi Варлам гӧгӧрвоӧ, кыдзи важӧн юра йӧз паровозтӧ мӧвпыштлӧмаӧсь.
...Пуысь самӧвар чушкигтыр мӧдӧдчис картупель му бокӧд: ванас резсьӧ, ру петӧ трубасьыс паракодысь ёнджыка. Повзьӧм петук лэбзис звӧз вывсянь кыр горув варышысь на чожджыка и, гашкӧ, дзикӧдз вылӧ. Сылы паныд лэбысь рака чуймӧмысла люкасис потшӧс майӧгӧ, шлупа-шлапа сэсся водзӧ бауасис сынӧдас, но дыр на, кӧнкӧ, мӧвпаліс, кодарӧ вӧлі лэбӧ... Дзиръя ӧдзӧсӧд пырысь нывбабаяс джӧм сувтісны да нем гӧгӧрвотӧг тӧдтӧм «паросамӧвар» вылӧ видзӧдісны, а сійӧ лук град дорын нин чушкис. Тарзан, Варламлӧн кыйсян понйыс, орӧдчис чеп йывсьыс да увтчигтыр звиркнитіс потшӧс вомӧн веськыда сусед йӧрӧ. Енэж шӧрті кывтысь летӧм-нистӧм вурун сяма кымӧръяс весиг сувтлісны да мӧдісны дзоргыны-видзӧдны Варлам йӧрӧ. Сэсся, буракӧ, самӧварас мыйкӧ потіс: лэдзис еджыд тшын сора ру да пӧри бок вылас.
Но праздник та понда эз торксьы. Нывбабаяс дыр на сьылісны роч и коми сьыланкывъяс, Варлам гудӧкасис, томджыкъяс «Шондiбантӧ» йӧктісны на и. «Тӧдса пилот» сьылігӧн Иван другыс пӧри жӧ сэсся, эз артав ассьыс вынсӧ. Но сьылан помӧдзыс и Варлам эз во, жуйгӧдчис пызан помӧ. Дерт - кымынысь ӧд сыӧн лои шуӧма, гудӧкӧй пӧ дзуртӧ, мавтыштны колӧ. Унджык, буракӧ, лои мавтасыс. А нывбабаяс дыр на чӧсмасисны Марьялӧн пӧжасъясӧн да дзирскисны-юисны чугунын пузьӧдӧм чай. Сералісны пӧттӧдзныс самӧвар пузьӧдысь вылын да рытланьыс нин слӧймисны разӧдчыны быдӧн гортаныс. Дерт, сьылігтырйи жӧ-а...



2005 во

2014-12-13

Ме коми кывсӧ радейта да тӧда


Россияын олӧны уна кыв вылын сёрнитысь йӧз. Роч кыв йитӧ ӧнія олысьясӧс и вӧвлӧм СССР-саӧс, и тайӧ бур. Комиын кӧть рочыс кык пӧв унджык, миян кык государственнӧй кыв. Комисӧ велӧдӧны школаясын, вылыс тшупӧда вузъясын, туялӧны-сӧвмӧдӧны учёнӧйяс, лэдзӧны коми газет-журналъяс, небӧгъяс челядьлы да гырысьяслы. Но ме газет-журналъяс лыддигӧн казявла падмӧгъяс да мытшӧдъяс. Школаясын чинтӧны коми кыв велӧдӧм. Мыйла оз гӧгӧрвоны коми кывйыслысь тӧдчанлунсӧ? Рочмӧны оз сӧмын посёлокъяс, но и ӧткымын сиктъяс. Мырдӧн радейтны некодӧс он вермы тшӧктыны, кыдзи висьтавліс коми йӧз вӧсна тӧдчана тӧждысьысь Валерий Петрович Марков.Но зэв нимкодь, мый ӧні эм позянлун ӧтуввез пыр петны уна йӧз водзӧ, кутны йитӧда сёрни накӧд. Со ӧнi мунӧ «Ме коми кывсӧ радейта да тӧда» эстафета. Ме тшӧтш пырӧдча флешмобӧ, да эстафета бедьсӧ радпырысь сета водзӧ  коми ёртъяслы. Мед эськӧ коми кыв дорӧ муслуныс шымыртас унджык йӧзӧс.

Ичӧт кага тёльгӧ мам кыв вылын,
Быттьӧ эзысь дзирда сӧстӧм ёль,
Коми кывйӧн пӧрысь пӧльӧ олӧ,
Мыйтта кӧть эз чужӧмсяньыс коль.
Менлы вылӧ коми кывйыд мыла,
Вежны сійӧс сьӧлӧмысь ог мӧд.
Пыр на юргы коми кывйӧн сьылан,
Водзӧ нимав, авъя коми рӧд!